สมเด็จ พระเทพ รัตนราชสุดา เจ้าฟ้า มหาจักรี สิรินธร รัฐสีมา คุณากร ปิยชาติ สยามบรมราช กุมารี เป็นพระราชธิดาพระองค์ที่ ๒ ในพระบาท สมเด็จ พระเจ้าอยู่หัว ภูมิพลอดุลยเดช และสมเด็จ พระนางเจ้า สิริกิต์ พระบรมราชินีนาถ เสด็จพระราชสมภพ เมื่อ วันเสาร์ที่ ๒ เมษายน พ.ศ.๒๔๙๘ ณ พระที่นั่ง อัมพรสถาน พระราชวังดุสิต สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวง วชิรญาณวงศ์ วิดบวรนิเวศวิหาร พระราชอุปายาจารย์ ของ พระบาท สมเด็จ พระเจ้าอยู่หัวฯ ทรงคิด พระนามถวาย ว่า "สมเด็จ พระเจ้า ลูกเธอ เจ้าฟ้า สิรินธร รัตนราชสุดา กิติวัฒนา ดุลโสภาคย์" โดยทรงนำมาจาก สร้อยพระนาม ของสมเด็จ พระปิตุจฉา เจ้าฟ้าวลัยอลงกรณ์ กรมหลวง เพชรบุรี ราชสิรินธร และประทาน คำแปลว่า "นางแก้ว"

สมเด็จ พระเทพ รัตนราชสุดาฯ สยามบรมราช กุมารี ทรงเริ่ม การศึกษา ด้านอนุบาล ที่โรงเรียน จิตรลดา ในบริเวณสวนจิตรลดา เมื่อวันที่ ๒ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๐๑ ขณะที่ ทรงศึกษา มีพระปรีชา สามารถสูง มีพระสติปัญญาไว สนพระราชหฤทัย ในการอ่าน ทรงสอบวัดผล การศึกษา ระดับประโยค ประถมศึกษาตอนปลาย โดยข้อสอบ ของกระทรวง ศึกษาธิการ เช่นเดียว กับนักเรียน ทั่วประเทศ ได้ลำดับที่ ๑ ทรงทำคะแนน ได้ถึง ร้อยละ ๙๖.๖๐ ทรงสอบ ข้อสอบ ของกระทรวง ศึกษาธิการ ชั้นมัธยมศึกษา ปีที่ ๕ แผนกศิลป ได้ลำดับที่ ๑ ของประเทศ ด้วยคะแนนรวม ร้อยละ ๘๙.๓๐ และทรงมีผลงาน พระราชนิพนธ์ ร้อยแก้ว และร้อยกรอง ตั้งแต่ พระชนมายุ ๑๒ พรรษา

สมเด็จพระเทพรัตนาราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงเป็น พระบรมวงศานุวงศ์ แห่งบรมราชจักรีวงศ์ พระองค์หนึ่ง ที่ทรงไว้ด้วย พระปรีชา สามารถ พระวิริยอุตสาหะ ด้านการศึกษา โดยทรงเป็น สมเด็จ เจ้าฟ้าพระองค์แรก ที่ทรงจบการศึกษา ระดับอุดมศึกษา ในประเทศ และทรงเป็น สมเด็จเจ้าฟ้า พระองค์แรก ที่จบการศึกษา ระดับบัณฑิต จากจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ทรงเป็นมิ่งมงคล แก่คณาจารย์ และชาวจุฬา ตลอดจน ยังความปิติมาสู่ พสกนิกรชาวไทย

พระบาทสมเด็จ พระเจ้าอยู่หัว ภูมิพลอดุลยเดชมหาราช ทรงพระกรุณา โปรดเกล้าฯ สถาปนา พระราชอิสริยศักดิ์ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าสิรินธร เพทรัตนราชสุดา กิติวัฒนาดุลโสภาคย์ ขึ้นดำรงพระอิสริยศักดิ์ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา เจ้าฟ้ามหาจักรีสิรินธร รัฐสีมาคุณากรปิยชาติ สยามบรมราชกุมารี ทรงประกอบพระราชพิธี ณ พระที่นั่งจักรีมหาปราสาท เมื่อวันที่ ๕ ธันวาคม พ.ศ.๒๕๒๐